Zelfstandige bestuursorganen

Er bestaan heel veel zelfstandige bestuursorganen (zbo's) met uitvoerende taken, naast de grote bekende voorbeelden (de Sociale Verzekeringsbank, UWV). Nieuwe zbo’s worden alleen bij uitzondering opgericht; voor uitvoerende taken kan helemaal geen zbo meer worden opgericht.

Nieuwe zbo’s alleen bij uitzondering

Een zbo-status gaat ten koste van de transparantie voor het parlement. De verantwoordelijkheden en bevoegdheden zijn immers verdeeld tussen minister en zbo. Niettemin besluit de wetgever soms tot instelling van een (nieuw) zbo. Een deel van bovenbedoelde transparantie wordt dan willens en wetens opgeofferd. Nieuwe zelfstandige bestuursorganen worden slechts bij hoge uitzondering opgericht. Daarbij wordt dan volgens de Kaderwet zbo’s uitvoerig beargumenteerd waarom deze instelling noodzakelijk is.

Instellingsmotief zbo’s

Voor zelfstandige bestuursorganen geldt de Kaderwet zelfstandige bestuursorganen. Daarin staan verschillende instellingsmotieven; daarvan wordt er in de praktijk nog één toegepast. Een zelfstandig bestuursorgaan kan volgens de wet alleen worden opgericht:

als er behoefte is aan onafhankelijke oordeelsvorming op grond van specifieke deskundigheid (…) en bovendien: de voordelen van een vermindering van de ministeriële bevoegdheden voor de betrokken bestuurstaak opwegen tegen de nadelen van verminderde mogelijkheden van controle door de Staten-Generaal.

Rechtspersoonlijkheid van zbo’s

Het kabinet hanteert als uitgangspunt dat zbo’s onderdeel uitmaken van de rechtspersoon Staat. Alleen als dat niet kan, krijgt een zbo een eigen publiekrechtelijke rechtspersoonlijkheid. Voor zbo’s wordt dus in beginsel geen privaatrechtelijke constructie (zoals een stichting) gebruikt.

De ambtelijke driehoek

Zowel bij zbo’s als bij agentschappen kan een model worden gehanteerd met de rollen van eigenaar, opdrachtgever en opdrachtnemer. Voor zbo’s geldt de circulaire Governance ten aanzien van zbo’s. In deze circulaire worden de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden van de minister toebedeeld aan de rollen van eigenaar en opdrachtgever. Deze handreiking moet worden uitgewerkt in werkafspraken binnen het departement en tussen minister en zbo.